Fas Turizm Blog

UNESCO Mirası Jamaa El-Fna Meydanı’nı Keşfedin! Marakeş’in kalbinde: yaşayan bir sahne, sözlü hafıza ve Fas toplumunun aynası Marakeş’e ilk kez giden Türk turistlerin çoğu aynı şeyi söyler: Şehri bir anda sevdiren yer, Jamaa El-Fna. Çünkü burası sadece gezilecek bir meydan değil; Fas’ın tarihini, gündelik hayatını, mizahını, inancını, sosyal hiyerarşisini ve hatta politik gerilimlerini aynı kadrajda toplayan canlı bir alan. Üstelik Jamaa El-Fna, UNESCO’nun korumaya aldığı taş bina türünden bir miras değil; insanın sesi, hikâyesi ve performansı gibi somut olmayan kültürel mirasın en güçlü örneklerinden biri. Bu yazı Fasturizm okurları için, Jamaa El-Fna’yı tarihsel arka planı, kültürel/sosyal/politik katmanları, meydandaki aktivitelerin görsel betimlemeleri ve Türkiye’den gelen turistlere pratik öneriler ile birlikte anlatan kapsamlı bir rehberdir. (Evet, uzun; çünkü Jamaa El-Fna kısa anlatılınca eksik kalıyor.) 1) Jamaa El-Fna neden UNESCO Somut Olmayan Miras listesinde? UNESCO, Jamaa El-Fna’yı kültürel mekân olarak ele alıyor: yani meydanın kendisinden çok, orada üretilen ve kuşaktan kuşağa aktarılan sözlü gelenekleri, performansları ve sosyal pratikleri korumayı amaçlıyor. Jamaa El-Fna’nın 2001’de UNESCO tarafından ‘Sözlü ve Somut Olmayan İnsanlık Mirası Başyapıtı’ olarak ilan edildiği, ardından 2008’de UNESCO’nun Temsili Liste’sine (Representative List) kaydedildiği belirtilir. UNESCO’nun bu yaklaşımı çok önemli: Çünkü modern şehirleşme, turizm baskısı ve ticari dönüşüm, böyle alanlarda gösteriyi büyütürken geleneğin özünü zayıflatabilir. Nitekim UNESCO’nun Fas’ta yürüttüğü projeler arasında Jamaa El-Fna’nın korunması, canlandırılması ve genç kuşaklara aktarımı gibi hedefler açıkça yer alıyor. Kısacası UNESCO’nun koruduğu şey şudur:* Hikâye anlatıcısının dili ve repertuvarı* Halqa (halk çemberi) geleneği* Müzik ve ritimle kurulan kamusal iletişim* Geleneksel bilgi (ör. bazı halk hekimliği pratikleri)* Şehrin kamusal alan kültürü 2) Tarihsel arka plan: Meydanın kökleri, Marakeş’in kuruluşuna kadar gidiyor Jamaa El-Fna Meydanı’nı doğru anlamak için, yalnızca bugünkü canlı atmosferine değil, Marakeş şehrinin kuruluş felsefesine geri dönmek gerekir. Faslı tarihçiler ve resmî kültür kurumlarının ortak vurgusu şudur: Jamaa El-Fna, sonradan oluşmuş bir pazar alanı değil; Marakeş’in kurucu planının ayrılmaz bir parçasıdır.Fas kaynaklarına göre Marakeş, 1070–1071 yıllarında Almoravidler tarafından askeri, siyasi ve ticari bir başkent olarak kuruldu. Bu dönemde şehir, Sahra ile Atlas Dağları’nı, Endülüs ile Afrika içlerini birbirine bağlayan stratejik bir kavşak niteliğindeydi. Jamaa El-Fna’nın bulunduğu alan ise, daha ilk yıllardan itibaren kervanların toplandığı, kamu duyurularının yapıldığı ve halkın yöneticilerle doğrudan temas kurabildiği bir açık alan olarak şekillendi. Fas Kültür Bakanlığı’na bağlı miras birimlerinin yayınlarında Jamaa El-Fna, kamusal sözün ve kolektif hafızanın mekânı olarak tanımlanır. Bu tanım, meydanın sadece ticari değil; siyasi ve toplumsal bir işlev taşıdığını da gösterir. Nitekim Orta Çağ boyunca burada:Sultan fermanları okunmuş,Adalet kararları halka ilan edilmiş,Dini ve ahlaki öğütler verilmiş,şehirle ilgili kritik gelişmeler kamuya açık şekilde paylaşılmıştır. Bu yönüyle Jamaa El-Fna, Fas tarih yazımında sıkça açık hava meclisi olarak anılır. Meydan, halkın yalnızca izleyici değil, aynı zamanda aktif bir özne olduğu nadir kamusal alanlardan biridir. Yüzyıllar içinde Marakeş farklı hanedanların (Almoravidler, Almohadlar, Saadiler, Aleviler) yönetimine girmiş olsa da Jamaa El-Fna’nın temel rolü değişmemiştir: buluşma, ticaret, duyuru, seyir ve müzakere. Faslı akademisyenlerin altını çizdiği nokta şudur: Meydanın gücü, mimarisinden değil; süreklilik gösteren toplumsal kullanımından gelir. Bu tarihsel derinliğe ek olarak Jamaa El-Fna’nın bir başka kritik statüsü daha vardır. Meydan, Marakeş Medinesi’nin merkezinde yer alır. Fas resmî kaynaklarına göre Marakeş Medinesi, 1985 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dahil edilmiştir. Bu durum, Jamaa El-Fna’nın yalnızca canlı bir gösteri alanı değil; aynı zamanda uluslararası ölçekte korunması gereken tarihî bir şehir dokusunun kalbi olduğunu ortaya koyar. Fas Ulusal Müzeler Vakfı ve Marakeş yerel yönetiminin yayımladığı belgelerde özellikle şu vurgu yapılır: Jamaa El-Fna’yı korumak, yalnızca bir meydanı değil; Fas’ın sözlü kültür geleneğini, kamusal iletişim biçimini ve toplumsal hafızasını korumak anlamına gelir. Bu yaklaşım, daha sonra UNESCO’nun somut olmayan kültürel miras tanımıyla da birebir örtüşmüştür. 1922’den Bugüne: Korunan Bir Kamusal Alan Olarak Jamaa El-Fna Jamaa El-Fna Meydanı’nın bugün UNESCO tarafından korunan bir miras alanı olarak tanınması, ani ya da tesadüfi bir kararın sonucu değildir. Fas resmî kurumları ve kültür tarihçileri, bu meydanın çok daha erken bir tarihten itibaren bilinçli biçimde koruma altına alınmaya çalışıldığını vurgular. Fas kaynaklarına göre Jamaa El-Fna, 1922 yılından itibaren sanatsal ve kültürel miras kapsamında resmî korumaya alınmış alanlardan biridir. Bu tarih, Fas’ta modern anlamda kültürel miras bilincinin oluşmaya başladığı erken bir döneme işaret eder. Dönemin yöneticileri, entelektüelleri ve sanat çevreleri; Jamaa El-Fna’nın yalnızca bir pazar ya da eğlence alanı değil, halk kültürünün canlı bir taşıyıcısı olduğunu açıkça dile getirmiştir. Fas Kültür Bakanlığı’na bağlı miras birimlerinin yayımladığı belgelerde Jamaa El-Fna, toplumsal pratiklerin süreklilik kazandığı kamusal kültür alanı olarak tanımlanır. Bu tanım, meydanın korunmasının yalnızca fiziksel düzenlemelerle sınırlı olmadığını; aynı zamanda burada icra edilen hikâye anlatıcılığı, müzik, sözlü gelenek ve performans sanatlarının da yaşatılmasını hedeflediğini gösterir. Bu erken koruma refleksi, Fas’ta miras anlayışının Batı’daki klasik anıt–bina yaklaşımından farklı olarak, yaşayan kültüre odaklandığını ortaya koyar. Nitekim Fas Ulusal Müzeler Vakfı ve Marakeş yerel yönetimleri tarafından yapılan değerlendirmelerde Jamaa El-Fna’nın değeri şu ifadeyle özetlenir: Bu meydan korunmazsa kaybolacak olan şey taş değil, insan hafızasıdır. Bu yaklaşım, daha sonraki yıllarda uluslararası düzeyde de karşılık bulmuştur. Özellikle 1990’lı yıllardan itibaren Faslı kültür insanlarının ve akademisyenlerin girişimleriyle Jamaa El-Fna, somut olmayan kültürel miras kavramının en güçlü örneklerinden biri olarak UNESCO’ya sunulmuştur. Sonuç olarak meydan, UNESCO tarafından 2001 yılında İnsanlığın Sözlü ve Somut Olmayan Kültürel Mirası ilan edilmiş, 2008’de ise bu statü resmî listeye dahil edilmiştir. Fas kaynaklarının altını çizdiği kritik nokta şudur: Jamaa El-Fna’nın korunması, hiçbir zaman yalnızca uluslararası bir prestij meselesi olmamıştır. Aksine, bu meydan önce Faslılar tarafından korunmuş, ardından dünya mirası olarak tescillenmiştir. Bu da Jamaa El-Fna’yı, UNESCO listesinde yer alan pek çok alan arasında tabandan gelen kültürel bilinçle öne çıkan nadir örneklerden biri hâline getirir. Bugün Jamaa El-Fna’da hâlâ canlı biçimde devam eden anlatılar, müzikler ve performanslar; 1922’de atılan bu erken koruma adımlarının ne kadar isabetli olduğunu göstermektedir. Türk ziyaretçiler için bu durum, meydanın bir turistik sahne değil; bilinçli biçimde yaşatılan tarihsel bir kamusal alan olduğunu fark etmeleri açısından son derece önemlidir. 3) Jamaa El-Fna’nın kültürel dili: Halka (çember) ve sözlü gelenek Jamaa El-Fna Meydanı’nda kalabalığın dairesel biçimde toplanarak tek bir anlatıcıyı çevrelediği sahneye halqa adı verilir. Fas kültür kurumlarına göre halqa, basit bir seyirlik gösteri değil; toplumsal iletişimin, iknanın ve kolektif öğrenmenin tarihsel bir ritüelidir. Bu yapı, sözün merkezde olduğu, hiyerarşinin geçici olarak askıya alındığı ve herkesin dinleyici olarak eşitlendiği bir kamusal alan üretir. Fas Kültür Bakanlığı’na bağlı somut olmayan miras birimlerinin yayınlarında halqa, toplumun kendi kendini anlattığı ve yeniden ürettiği sözlü kültür çemberi olarak tanımlanır. Bu tanım, halqanın yalnızca eğlence değil; ahlaki değerlerin, tarihsel bilginin ve toplumsal eleştirinin aktarım aracı olduğunu ortaya koyar. Nitekim halqa anlatılarında masallar, dini kıssalar, gündelik hayat hikâyeleri ve ince toplumsal taşlamalar iç içe geçer. Bu sözlü gelenek, Jamaa El-Fna’nın UNESCO tarafından somut olmayan kültürel miras olarak tanınmasında da merkezi bir rol oynamıştır. Faslı akademisyenlerin ve kültür insanlarının katkısıyla hazırlanan dosyalarda özellikle şu noktaya dikkat çekilir: Jamaa El-Fna’yı benzersiz kılan unsur, mimarisi değil; halqa etrafında şekillenen canlı sözlü kültürdür. Bu yaklaşım, daha sonra UNESCO’nun miras tanımıyla birebir örtüşmüştür. Halqa geleneğinin korunması ve tanıtılması, Fas’ta kurumsal bir misyon hâline de gelmiştir. Fas Ulusal Müzeler Vakfı ve Marakeş’te faaliyet gösteren kültür kurumları, Jamaa El-Fna’yı yalnızca bir meydan olarak değil; sözlü kültürün yaşayan bir sahnesi olarak ele alır. Bu çerçevede kurulan müze ve bellek projeleri, meydanın tarihini anlatmanın yanı sıra halqa sanatlarının sürekliliğini vurgulamayı amaçlar. Türk Okur İçin Tanıdık Bir Damar Türkiye’den gelen ziyaretçiler için halqa geleneği, ilk bakışta egzotik gibi görünse de, kısa sürede tanıdık bir kültürel his uyandırır. Bunun nedeni, Türk sözlü kültüründe benzer kamusal anlatı biçimlerinin güçlü biçimde yer almasıdır: * Meddah geleneği: Tek anlatıcının ses, mimik ve hikâye üzerinden dinleyiciyi içine çekmesi* Kahvehane kültürü: Sohbetin, gündelik siyasetin ve toplumsal eleştirinin kamusal alanda paylaşılması* Karagöz–Hacivat: Mizah yoluyla sosyal taşlama ve halk diliyle anlatım Faslı kültür araştırmacıları da bu benzerliğe dikkat çeker ve halqanın, Akdeniz–İslam coğrafyasında ortak olan kamusal söz geleneğinin bir uzantısı olduğunu belirtir. Bu ortak damar sayesinde Jamaa El-Fna, Türk ziyaretçiler için başka bir dünyanın tuhaflığı olmaktan çıkar; bizde de karşılığı olan bir anlatı dili olarak algılanır. Bu bağlamda Jamaa El-Fna, yalnızca izlenen bir yer değil; dinlenerek, hissedilerek ve karşılaştırılarak anlaşılan bir kültürel deneyim sunar. Halqa çemberinde geçirilen birkaç dakika, Marakeş’in tarihini kitaplardan değil; canlı bir sözlü hafızadan öğrenme imkânı verir. Fas kaynaklarının altını çizdiği gibi, Jamaa El-Fna’nın asıl gücü de tam olarak buradadır: Söz hâlâ hayattadır. 4) Meydanın görsel betimlemesi: gündüz başka, akşam bambaşka Jamaa El-Fna Meydanı, Faslı kültür araştırmacılarına göre sabit bir manzara değil, gün içinde dönüşen bir sahnedir. Bu nedenle meydanı anlamanın en doğru yolu, onu gündüz ve akşam olmak üzere iki ayrı zaman diliminde okumaktır. Fas kaynakları, Jamaa El-Fna’nın zamana bağlı olarak farklı işlevler üstlenen yaşayan bir mekân olduğunu özellikle vurgular. Gündüz: Işık, Hareket ve Küçük Ritüeller Gündüz saatlerinde Jamaa El-Fna, ilk bakışta daha dağınık ve parçalı bir görünüme sahiptir. Ancak Fas Kültür Bakanlığı’na bağlı miras birimlerine göre bu dağınıklık, aslında meydanın akşamki büyük sahneye hazırlık evresidir. Bu saatlerde öne çıkan unsurlar şunlardır:* Taze sıkılmış portakal suyu tezgâhları: Marakeş’in sembollerinden biri hâline gelmiş bu tezgâhlar, hem yerel halkın hem ziyaretçilerin gündelik ritüelidir.* Kına yapan kadınlar: Özellikle Faslı kadınların kültürel pratiklerini temsil eden bu sahne, meydanın toplumsal hafızasının bir parçası olarak değerlendirilir.* Sokak sanatçıları ve küçük müzik grupları: Henüz kalabalık toplanmadan yapılan kısa performanslar, akşamki yoğunluğun ön habercisidir.* Teras kafelerden manzara seyri: Faslı şehir plancılarının da belirttiği üzere, Jamaa El-Fna yukarıdan izlenerek okunan nadir meydanlardan biridir. Fas Ulusal Müzeler Vakfı’nın değerlendirmelerinde gündüz Jamaa El-Fna, dolaşım, hazırlık ve gözlem alanı olarak tanımlanır. Bu saatlerde meydanda henüz merkezi bir sahne yoktur; insanlar gelir, gider, izler ve mekânla temas kurar. Büyük anlatı ve performans, bilinçli biçimde akşama bırakılır. Akşam: Duman, Ritim ve Açık Hava Tiyatrosu Güneş ufka yaklaştığında Jamaa El-Fna neredeyse bir anda kimlik değiştirir. Fas kaynaklarında bu dönüşüm, meydanın kendini sahneye açması olarak tanımlanır. Tezgâhlar hızla kurulur, kömürler yakılır, ızgaralardan duman yükselir ve baharat kokuları meydanı sarar. Bu saatlerde ortaya çıkan manzara, Faslı sosyologlara göre kolektif bir ritüeldir:kalabalık dalga gibi akar, gruplar oluşur, çemberler kapanır ve açılır.Akşam Jamaa El-Fna’da sıkça rastlanan figürler, Fas kültür envanterlerinde şu şekilde sıralanır: * Hikâye anlatıcıları (halqa ustaları)* Yılan oynatıcıları* Dansçılar ve müzisyenler* Geleneksel şifacı/dişçi figürleri* Meyve suyu ve su satıcıları* Akrobatlar ve gezici göstericiler* Mektup yazarları ve küçük zanaatkârlar Fas Kültür Bakanlığı ve Marakeş Belediyesi tarafından hazırlanan saha raporlarında bu çeşitlilik, Jamaa El-Fna’nın çok katmanlı sosyal yapısının görsel bir ifadesi olarak değerlendirilir. Buradaki her figür, yalnızca bir performans unsuru değil; tarihsel bir mesleğin ve toplumsal rolün devamıdır. Görünenin Ardındaki Gerçek: Sosyal Ekonomi Dışarıdan bakıldığında bu sahnelerin bir kısmı turist gösterisi gibi algılanabilir. Ancak Faslı araştırmacıların özellikle altını çizdiği nokta şudur: Jamaa El-Fna’da işleyen yapı, yüzeysel bir eğlence düzeni değil; derin bir sosyal ekonomidir. Bu ekonomi şu zincir üzerinden işler:performans → kalabalık → bahşiş → geçim Marakeş yerel yönetim raporlarına göre Jamaa El-Fna, doğrudan ya da dolaylı biçimde binlerce kişinin geçim kaynağıdır. Göstericiler, satıcılar, müzisyenler ve zanaatkârlar için meydan; bir sahneden öte, hayatın kendisidir. Bu nedenle Fas’ta Jamaa El-Fna’nın korunması, yalnızca kültürel değil; aynı zamanda sosyal adalet ve ekonomik süreklilik meselesi olarak ele alınır. Fas kaynaklarının ortak vurgusu şudur: Jamaa El-Fna’nın asıl gücü, gündüz ile akşam arasındaki bu dönüşümde yatar. Aynı mekân, gün içinde iki farklı ritimle yaşar; bu da meydanı dünyada eşi benzeri olmayan bir kamusal sahneye dönüştürür. Türk ziyaretçiler için bu deneyim, yalnızca görsel değil; duyusal ve toplumsal bir keşif anlamına gelir. 5) Sosyal ve Politik Açılım: Jamaa El-Fna Halkın Aynasıdır Jamaa El-Fna Meydanı’yı yalnızca eğlence ve folklor üzerinden okumak, bu alanın Fas toplumu içindeki gerçek işlevini görünmez kılar. Faslı sosyologlar ve şehir tarihçilerine göre Jamaa El-Fna, kamusal alanın nasıl kurulduğunu, korunduğunu ve müzakere edildiğini gösteren nadir örneklerden biridir. Bu meydan, Fas’ta toplumun kendini hem ifade ettiği hem de izlediği bir sahnedir. a) Toplumsal Karışım ve Sınıf Geçişleri Fas kaynaklarında Jamaa El-Fna sıkça sosyal geçiş alanı olarak tanımlanır. Bunun nedeni, meydanın belirli bir sınıfa, mesleğe ya da kimliğe ait olmamasıdır. Aynı zaman diliminde burada: * yerel esnaf* medine sakinleri* kırsal bölgelerden gelenler* öğrenciler* turistler* sanatçılar* gündelik işçiler yan yana bulunur. Faslı şehir araştırmacılarına göre bu çeşitlilik, Jamaa El-Fna’yı sıradan bir kamusal alandan ayırır. Çünkü burada sosyal sınırlar sabit değildir; insanlar mekâna göre değil, etkileşime göre konum alır. Kimlerin aynı çemberde durduğu, kimin kime hitap ettiği, hangi anlatının kimler tarafından dinlendiği; Fas toplumundaki görünür ve görünmez hiyerarşileri anlamak için önemli ipuçları sunar. Marakeş Belediyesi’nin kamusal alan raporlarında Jamaa El-Fna, toplumsal temasın en yoğun yaşandığı yer olarak tanımlanır. Bu temas, resmi bir düzenle değil; kendiliğinden oluşan davranış kodlarıyla yürür. Bu nedenle meydan, Fas toplumunun gündelik işleyişinin adeta açık bir aynasıdır. b) Turizm Baskısı ve Kültürel Dönüşüm Faslı kültür kurumlarının Jamaa El-Fna konusunda en hassas olduğu başlıklardan biri, turizmin dönüştürücü etkisidir. Turizm, meydanın ekonomik canlılığını artırırken; aynı zamanda kültürel pratiklerin seyirlik ve ticarileşmiş biçimlere indirgenmesi riskini de beraberinde getirir. Bu risk, UNESCO ve Fas Kültür Bakanlığı’nın ortak projelerinde açıkça dile getirilir. Fas kaynaklarında, Jamaa El-Fna’nın korunmasının yalnızca gösteriyi sürdürmek değil; geleneğin anlamını ve bağlamını korumak olduğu özellikle vurgulanır. Bu nedenle UNESCO–Fas iş birliğiyle yürütülen çalışmalar: * sözlü geleneğin belgelenmesi* genç kuşaklara aktarılması* yerel aktörlerin sürece dâhil edilmesi gibi hedeflere odaklanır. Faslı uzmanlara göre asıl mesele, Jamaa El-Fna’nın bir sahneye dönüşmesi değil, sahnenin arkasındaki toplumsal yapının korunmasıdır. Bu bakış açısı, meydanın yalnızca turistler için değil; Faslılar için de anlamlı kalmasını amaçlar. c) Kamusal Alan ve Sözlü Eleştiri Kültürü Jamaa El-Fna’daki halqa anlatıları, Fas’ta kamusal sözün en esnek ve yaratıcı biçimlerinden biridir. Fas kültür araştırmalarında bu anlatılar, dolaylı eleştiri geleneği kapsamında değerlendirilir. Anlatıcılar, doğrudan politik söylemin sınırlı olduğu dönemlerde bile; hikâye, mizah ve alegori yoluyla toplumsal meseleleri gündeme taşımıştır. Halqa anlatılarında sıklıkla şu temalar öne çıkar: * toplumsal adaletsizlik* ahlaki zaaflar* gündelik siyasete göndermeler* şehir hayatının çelişkileri Faslı akademisyenlere göre bu anlatı biçimi, halkın konuşma yollarını canlı tutar. Jamaa El-Fna, bu yönüyle yalnızca eğlencenin değil; kamusal eleştirinin de meşru alanıdır. Burada söylenen söz, resmî bir beyan değildir; ancak toplum tarafından anlaşılır, paylaşılır ve tartışılır. Bu nedenle Jamaa El-Fna, Fas’ta kamusal alanın yalnızca fiziki değil; sözel ve düşünsel olarak da nasıl işlediğini gösterir. Türk ziyaretçiler için bu durum, meydanı bir seyir noktası olmaktan çıkarır; toplumu dinleme ve okuma alanına dönüştürür. 6) Endülüs–Fas–İspanya hattı: İspanyol kaynaklar neden önemli? Jamaa El-Fna Meydanı’nın UNESCO tarafından somut olmayan kültürel miras olarak tanınma süreci, yalnızca Fas içindeki bir farkındalıkla sınırlı kalmamıştır. Faslı kültür kurumları ve akademisyenler, bu sürecin Akdeniz havzası genelinde paylaşılan bir sözlü kültür mirasının görünür hâle gelmesiyle güç kazandığını vurgular. Bu bağlamda İspanyol entelektüel ilgisi, sürecin önemli destek ayaklarından biri olarak değerlendirilir. Fas kaynaklarında özellikle altı çizilen isimlerden biri, İspanyol yazar Juan Goytisolo’dur. Fransızca ve Arapça Fas yayınlarında Goytisolo, Jamaa El-Fna’nın sıradan bir folklor alanı değil; modern dünyanın tehdit ettiği sözlü kültürün son büyük kamusal sahnelerinden biri olduğunu erken dönemde dile getiren figürlerden biri olarak anılır. Faslı kültür insanlarına göre Goytisolo’nun yazıları ve uluslararası çevrelerdeki etkisi, Jamaa El-Fna’nın UNESCO gündemine taşınmasında entelektüel bir köprü işlevi görmüştür. Bu ilginin arkasında yatan temel neden, Faslı akademisyenlerin de sıkça vurguladığı Endülüs mirasıdır. Endülüs’ün yıkılışından sonra Fas’a taşınan kültürel birikim; müzikte, edebiyatta ve özellikle sözlü anlatı geleneğinde yaşamaya devam etmiştir. Jamaa El-Fna’daki hikâye anlatıcılığı, bu tarihsel sürekliliğin kamusal alandaki en görünür izdüşümlerinden biri olarak değerlendirilir. Fas kültür belgelerinde dikkat çekilen bir diğer nokta da, İspanyol kültür kurumlarının Marakeş’te yürüttüğü faaliyetlerin yerel gelenekle diyalog kurma amacı taşımasıdır. Örneğin Instituto Cervantes’in Marakeş’te düzenlediği Arapça ve İspanyolca hikâye anlatımı etkinlikleri, Faslı anlatıcılar ile Akdeniz dünyası arasındaki ortak sözlü mirası görünür kılmayı hedefler. Faslı kültür çevreleri bu tür etkinlikleri, ithal bir kültürel gösteri değil; zaten var olan bir ortak hafızanın yeniden hatırlanması olarak yorumlar. Bu Endülüs–Fas–İspanya hattı, Jamaa El-Fna’yı yalnızca ulusal bir miras olmaktan çıkarır; onu Akdeniz kültür coğrafyasının paylaşılan bir değeri hâline getirir. Masal anlatıcısı, gezgin hikâyeci, meddah ya da ozan figürü; Fas’ta, Endülüs’te ve Anadolu’da farklı adlarla anılsa da aynı kültürel damardan beslenir. Faslı araştırmacılara göre Jamaa El-Fna’nın gücü, tam olarak bu ortak anlatı geleneğini hâlâ canlı tutabilmesinden kaynaklanır. Bu nedenle İspanyol kaynakların ve Endülüs mirasına yapılan atıfların önemi, Jamaa El-Fna’yı dışarıdan sahiplenmek değil; onu paylaşılan bir kültürel sürekliliğin merkezinde konumlandırmaktır. Türk ziyaretçiler için bu perspektif, meydanı yalnızca Fas’a özgü egzotik bir alan olarak değil; bizim coğrafyamızda da yankısı olan bir anlatı kültürünün canlı temsilcisi olarak okumayı mümkün kılar. 7) Fransız bağlamı: Koruma, kurumlar ve müzeleşme meselesi Jamaa El-Fna Meydanı’nın korunmasına yönelik tartışmalar, Fransızca literatürde geniş yer bulsa da; Fas kaynakları bu yaklaşımı dışarıdan bir kültürel yorumdan ziyade, ülke içindeki kurumsal politikaların bir yansıması olarak ele alır. Faslı kültür kurumlarına göre mesele, meydanı korumak değil; yaşayan bir geleneği anlamlı biçimde aktarmaktır. Bu çerçevede öne çıkan en somut adımlardan biri, Jamaa El-Fna’ya adanmış somut olmayan kültürel miras merkezleri ve müze projeleridir. Fas Ulusal Müzeler Vakfı ve Marakeş yerel yönetimleri tarafından geliştirilen bu yapılar, meydandaki geleneği sabit bir vitrine hapsetmeden anlatmayı amaçlar. Amaç; halqa sanatlarını, sözlü anlatı biçimlerini ve meydanın tarihsel dönüşümünü belgelemek, bağlama oturtmak ve ziyaretçilere açıklamaktır. Fas Kültür Bakanlığı’na bağlı birimlerin yayımladığı belgelerde bu yaklaşım açıkça ifade edilir: > Jamaa El-Fna’nın korunması, geleneğin dondurulması değil; anlamının kayıt altına alınmasıdır Bu anlayış, modern dünyanın kaçınılmaz bir ikilemine işaret eder. Bir yanda canlı ve değişken bir kültürel pratik, diğer yanda bu pratiğin zamanla kaybolmasını önleme ihtiyacı vardır. Faslı uzmanlara göre müze ve bellek merkezlerinin rolü, bu iki uç arasında denge kurmaktır. Bu bağlamda müzeleşme, Jamaa El-Fna için bir son değil; destekleyici bir araç olarak görülür. Müze, meydandaki performansın yerine geçmez; aksine onun tarihsel arka planını, anlatı repertuvarını ve toplumsal bağlamını görünür kılar. Halqa ustalarının sözlü anlatıları, ses kayıtları, yazılı dökümler ve görsel arşivler aracılığıyla gelecek kuşaklara aktarılır. Fas kaynaklarında özellikle vurgulanan bir diğer nokta da, bu projelerin yerel aktörlerle birlikte yürütülmesidir. Halqa anlatıcıları, müzisyenler ve meydanda aktif rol alan topluluklar; pasif sergi nesneleri değil, sürecin doğrudan paydaşları olarak kabul edilir. Bu yaklaşım, Jamaa El-Fna’nın yalnızca turistlere anlatılan bir miras değil; Faslılar için yaşayan ve anlamlı kalan bir alan olmasını sağlar. Sonuç olarak Fransızca literatürde sıkça tartışılan müzeleşme meselesi, Fas perspektifinden bakıldığında bir kopuş değil; bilinçli bir aktarım stratejisidir. Jamaa El-Fna, bu sayede hem sahada yaşamaya devam eder hem de bellekte korunur. Türk ziyaretçiler için bu durum, meydanı izlerken aynı zamanda arkasındaki kültürel düşünceyi de anlama fırsatı sunar. 8) Jamaa El-Fna’da Neler Yapmalı? Türk Turistler İçin Doğru Deneyim Listesi Faslı kültür kurumları ve Marakeş yerel yönetimlerinin ziyaretçi rehberlerinde Jamaa El-Fna için ortak bir vurgu vardır: Bu meydan hızla tüketilecek bir turistik durak değil, zamana yayılarak deneyimlenecek bir kamusal alandır. Aşağıdaki öneriler, Fas kaynaklarında öne çıkan saygılı katılım ve yavaş gözlem yaklaşımı temel alınarak hazırlanmıştır. 1) Teras Kafeden Meydanı Seyredin (Akşamüstü) Marakeş Belediyesi’nin ziyaretçi bilgilendirme notlarında Jamaa El-Fna’nın yukarıdan izlenerek okunması gereken nadir meydanlardan biri olduğu belirtilir. Gün batımına yakın saatler, hem ışığın yumuşadığı hem de meydanın ritminin yavaş yavaş şekillendiği zaman dilimidir. Bu aşamada amaç, fotoğraf çekmekten çok mekânsal farkındalık kazanmaktır: Kalabalık nerede yoğunlaşıyor, hangi köşelerde çemberler oluşuyor, hangi sesler baskın hâle geliyor? Fasturizm tüyosu: İlk 15–20 dakikayı sadece seyirle geçirmek, aşağı indiğinizde meydanı daha bilinçli deneyimlemenizi sağlar. 2) Halqa Çemberine En Az 10 Dakika Sabredin Fas Kültür Bakanlığı’na bağlı miras birimlerinin ziyaretçi rehberlerinde, halqa izlerken ilk dakikada karar vermeme uyarısı özellikle yer alır. Çünkü halqa anlatıları anlık değil, kademeli olarak açılır. İlk anda dil, jestler ve kalabalık yabancı gelebilir. Ancak birkaç dakika sonra şunlar fark edilir: * anlatıcının ritmi* kalabalığın tepkisi* mizahın ve imaların tonu Faslı uzmanlara göre bu süreklilik, izleyiciyi pasif olmaktan çıkarır ve onu anlam üretiminin parçası hâline getirir. Bu nedenle halqayı kısa bir gösteri gibi değil, akışkan bir anlatı olarak izlemek gerekir. 3) Sokak Lezzetlerini Seçerek Deneyin Jamaa El-Fna’daki yeme-içme kültürü, Fas gastronomi envanterlerinde halk mutfağının kamusal vitrini olarak tanımlanır. Ancak Fas yerel yönetimleri ve sağlık birimleri, meydandaki her tezgâhın aynı standartta olmadığını da açıkça belirtir. Fas kaynaklarında önerilen temel kriterler şunlardır:* yüksek sirkülasyon (tezgâhın sürekli dolu olması)* yiyeceğin gözünüzün önünde pişirilmesi* temiz ve düzenli çalışma alanı Rehberli deneyim, bu noktada yalnızca konfor değil; yerel bilgiye erişim sağlar. Bu da deneyimi daha güvenli ve anlamlı kılar. 4) Taze Sıkılmış Portakal Suyu: Gündüzün Sessiz Ritüeli Fas turizm rehberlerinde portakal suyu tezgâhları, Jamaa El-Fna’nın gündelik hayat katmanı olarak anılır. Bu basit eylem, gösteri ya da performans değil; yerel yaşamın küçük ama sürekli bir ritüelidir. Özellikle sıcak saatlerde yapılan bu mola, meydanı tüketmek yerine onunla aynı ritimde nefes almak anlamına gelir. Faslı rehberler, ziyaretçilerin bu tür küçük anları kaçırmamasını önerir. 5) Fotoğrafı İzin ve Nezaketle Çekin Marakeş Belediyesi’nin ziyaretçi davranış rehberlerinde en çok vurgulanan başlıklardan biri fotoğraf etiğidir. Jamaa El-Fna’daki performansların bir bölümü, bahşişle geçinen kişiler tarafından icra edilir ve fotoğraf bu ekonomik döngünün parçasıdır. Fas kaynaklarının önerdiği doğru yaklaşım şöyledir: * önce göz teması ya da küçük bir işaretle izin istemek* fotoğrafı kısa ve saygılı biçimde çekmek* ardından küçük bir bahşiş bırakmak Bu davranış, yalnızca nezaket değil; meydanın sosyal düzenine saygı anlamına gelir. Faslı kültür uzmanlarına göre bu hassasiyet, Jamaa El-Fna deneyimini yüzeysel bir seyirden çıkarır ve karşılıklı bir temas hâline getirir. 9) Pratik Bilgiler: ne zaman gidilir, nasıl gidilir, neye dikkat edilir? Fas Turizm Ofisi ve Marakeş yerel yönetimlerinin ziyaretçi bilgilendirme dokümanlarında Jamaa El-Fna için ortak bir yaklaşım benimsenir: Meydan, doğru zamanlama ve doğru davranışla çok daha güvenli ve anlamlı bir deneyime dönüşür. Aşağıdaki başlıklar, bu resmî rehberlerde yer alan tavsiyeler temel alınarak hazırlanmıştır. En İyi Saat Aralığı Fas Turizm Ofisi’nin Marakeş için yayımladığı şehir rehberlerinde Jamaa El-Fna’nın geçiş saatlerinde ziyaret edilmesi özellikle önerilir. * 17:30 – 22:30Bu zaman aralığı, meydanın gündüzden geceye geçişini gözlemlemek için idealdir. Işık koşulları daha yumuşaktır, kalabalık kontrollü biçimde artar ve ilk kez gelen ziyaretçiler için ortam daha kolay okunur hâle gelir. Marakeş Belediyesi’nin kamusal alan raporlarında, çok geç saatlerin (özellikle gece yarısı sonrası) ilk kez gelen turistler için önerilmediği de açıkça belirtilir. En Uygun Mevsimler Faslı meteoroloji ve turizm kurumlarının ortak değerlendirmelerine göre Marakeş’te en konforlu dönemler: * İlkbahar (Mart–Mayıs)* Sonbahar (Eylül–Kasım) Bu aylarda hem gündüz sıcaklıkları hem de akşam serinliği dengelidir. Yaz aylarında (özellikle Temmuz–Ağustos) Jamaa El-Fna akşamları bile yoğun sıcak ve kalabalık nedeniyle yorucu olabilir. Kış aylarında ise akşam serinliği, özellikle uzun süre meydanda kalanlar için rahatsız edici olabilir. Kıyafet ve Davranış Fas Turizm Ofisi’nin ziyaretçi davranış kılavuzlarında Marakeş için şu ifade yer alır:Turistik şehirlerde bile medine kültürü, kamusal alanda ölçülülüğü önemser. Bu nedenle Jamaa El-Fna’da:* aşırı açık kıyafetlerden kaçınmak* rahat ama sade bir stil tercih etmek* özellikle akşam saatlerinde çevreye uyumlu giyinmek ziyaretçilerin kendini daha rahat ve güvende hissetmesini sağlar. Bu yaklaşım, bir zorunluluk değil; karşılıklı saygıyı kolaylaştıran bir tercihtir. Dolandırıcılık ve Rahatsız Edilme Riskini Azaltma Marakeş Belediyesi ve Fas Turizm Ofisi, Jamaa El-Fna gibi yoğun kamusal alanlarda ziyaretçilere yönelik koruyucu davranış önerileri sunar. Bunlar basit ama etkilidir: * Tek başınıza ısrarcı kişilere uzun açıklamalar yapmamak* Yardım veya yönlendirme için resmî görevlileri, sabit noktaları ya da rehberinizi tercih etmek* Harita ve rota bilgilerini telefon üzerinden açıkta tartışmamak Özellikle hayvanlarla (yılan, maymun vb.) yapılan fotoğraf çekimlerinde Faslı kurumlar etik hassasiyete dikkat çeker. Bu hayvanlar çoğu zaman geçim aracı olarak kullanılır ve fotoğraf çekimi ekonomik bir beklenti doğurur. Ziyaretçilerin bu durumu bilerek hareket etmesi, hem rahatsızlık yaşamamak hem de etik bir duruş sergilemek açısından önemlidir. Fas kaynaklarında sıkça vurgulanan bir nokta da şudur: Jamaa El-Fna’da yaşanan küçük rahatsızlıkların çoğu, mekânın doğasını yanlış okumaktan kaynaklanır. Bilinçli ziyaretçi, meydanı tehditkâr değil; yönetilebilir ve güvenli bir kamusal alan olarak deneyimler. 10) Jamaa El-Fna’yı Çevresiyle Birlikte Gezin: Medine Üçgeni Jamaa El-Fna Meydanı, Faslı şehir tarihçilerine göre tek başına ziyaret edilecek bir nokta değil; Marakeş Medinesi’nin mekânsal omurgasını oluşturan bir merkezdir. Fas kaynaklarında bu konum, sıkça düğüm noktası (nœud urbain / markaz hadari) olarak tanımlanır. Yani Jamaa El-Fna, çevresindeki alanları birbirine bağlayan ve medinenin yön duygusunu belirleyen ana referanstır. Fas Ulusal Müzeler Vakfı ve Marakeş Belediyesi’nin şehir dokusu analizlerinde, meydanın çevresiyle birlikte okunması özellikle önerilir. Bu okuma, pratikte Medine üçgeni olarak adlandırılabilecek bir dolaşım hattı üzerinden yapılır. Koutoubia Çevresi: Görsel Referans ve Yön Duygusu Koutoubia Camii, Fas şehircilik belgelerinde Jamaa El-Fna’nın görsel pusulası olarak tanımlanır. Minarenin silueti, hem yerel halk hem de ziyaretçiler için doğal bir yön işaretidir. Bu alan: * meydanın tarihsel ufkunu* dini mimarinin kamusal alanla ilişkisini* Marakeş siluetinin sürekliliğini okumak açısından önemlidir. Faslı uzmanlar, Koutoubia çevresinde yapılan kısa yürüyüşlerin, medinenin açık–kapalı mekân geçişlerini anlamayı kolaylaştırdığını belirtir. Çarşı Sokakları (Zoklar): Ekonomik Dolaşımın Haritası Jamaa El-Fna’dan yayılan zoklar, Fas kaynaklarında medinenin kan damarları olarak tanımlanır. Bu sokaklar, yalnızca alışveriş alanları değil; zanaat, ticaret ve gündelik yaşamın iç içe geçtiği mekânlardır. Marakeş Belediyesi’nin medine kullanım raporlarında, bu sokakların rastgele değil; işlevlere göre örgütlenmiş olduğu vurgulanır. Baharat, deri, metal ya da tekstil sokakları; Jamaa El-Fna’dan başlayarak farklı yönlere açılır. Bu yapı, meydanın neden bir başlangıç noktası olarak görüldüğünü açıklar. Medine Geçişleri: Kamusal Alandan Mahrem Alana Faslı mimarlık ve şehir tarihi çalışmalarında Jamaa El-Fna’nın en dikkat çekici özelliği, kamusal alandan yarı-özel ve özel alanlara geçişi mümkün kılmasıdır. Meydandan birkaç adım uzaklaşıldığında: * dar sokaklar* içe dönük evler* küçük avlular başlar. Bu geçişler, Fas medine kültürünün temel prensibini yansıtır: gürültüden sükûnete, kalabalıktan mahremiyete doğru kademeli bir akış. UNESCO Bağlamı: Rastgele Dolaşım Bir Yanılsama UNESCO tarafından 1985 yılında Dünya Mirası ilan edilen Marakeş Medinesi için Fas kaynaklarında sıkça şu uyarı yapılır: Medine içinde rastgele dolaştığını düşünen ziyaretçi, aslında tarihsel olarak planlanmış bir doku içinde hareket etmektedir. Bu nedenle Jamaa El-Fna’dan başlayan kısa yürüyüşler bile, farkında olunmasa da yüzyıllardır değişmeden kalan bir şehir mantığını takip eder. Faslı uzmanlara göre bu bilinç, ziyaretçinin deneyimini derinleştirir; meydanı bir varış noktası değil, anlama eşiği hâline getirir. Türk ziyaretçiler için bu yaklaşım, Jamaa El-Fna’yı yalnızca izlenen bir sahne olmaktan çıkarır; onu Marakeş’i çözmenin anahtarına dönüştürür. Medine üçgeni içinde atılan her adım, şehrin tarihsel, ekonomik ve toplumsal katmanlarını birlikte okumayı mümkün kılar. 11) Jamaa El-Fna’nın Büyüsü: Neden Herkes Aynı Meydanı Farklı Hatırlar? Faslı kültür araştırmacılarına göre Jamaa El-Fna’nın asıl etkisi, görünen kalabalıkta ya da renkli sahnelerde değil; insanın belleğinde bıraktığı izde yatar. Bu meydan, Fas kültür literatüründe sıkça hafızayla çalışan bir mekân olarak tanımlanır. Yani Jamaa El-Fna, ziyaretçisine hazır bir anlam sunmaz; herkesin kendi deneyimiyle şekillenen bir anlatı üretir. Fas Kültür Bakanlığı’na bağlı somut olmayan miras çalışmalarında Jamaa El-Fna için kullanılan temel kavramlardan biri süreklilik içinde değişimdir. Bu yaklaşım, UNESCO’nun somut olmayan miras tanımıyla örtüşür: Kültür, her tekrarında kendini yeniler; aynı kalır gibi görünür ama birebir aynı değildir. Jamaa El-Fna’da anlatılan bir hikâye, çalınan bir ritim ya da kurulan bir çember; geçmişin izlerini taşır, fakat o ana özgü olarak var olur. Faslı akademisyenler, bu durumu geceyle yazılan metinler benzetmesiyle açıklar. Her akşam meydan, aynı sahneyi kurar gibi görünür; ancak anlatıcıların seçtiği kelimeler, müzisyenlerin temposu, kalabalığın tepkisi ve hatta hava koşulları bile anlatının tonunu değiştirir. Bu nedenle Jamaa El-Fna, sabit bir anıt gibi değil; her gece yeniden yazılan bir senaryo gibi yaşanır. Bu değişkenlik, ziyaretçilerin meydanı neden farklı hatırladığını da açıklar. Faslı kültür uzmanlarına göre Jamaa El-Fna’da hatırlanan şey çoğu zaman ne görüldüğü değil; nasıl hissedildiğidir. Kimi ziyaretçi bir hikâye anlatıcısının ses tonunu hatırlar, kimi baharat kokusunu, kimi kalabalığın ritmini. Meydan, herkesin belleğinde farklı bir duyusal kapıyı açar. Bu nedenle Fas kaynaklarında Jamaa El-Fna, tüketilen bir manzara değil; katılım gerektiren bir deneyim olarak tanımlanır. İzleyen ile izlenen arasındaki sınır, bu meydanda her an bulanıktır. Dinleyen, bir süre sonra anlatının parçası hâline gelir; kalabalık, hikâyeyi yönlendiren sessiz bir aktöre dönüşür. Faslı kültür belgelerinde ziyaretçilere sıkça şu öneri yapılır: Jamaa El-Fna’da acele etmeyin. Çünkü bu meydanın etkisi, hızlıca çekilen fotoğraflarda değil; orada geçirilen sürede ortaya çıkar. Zaman uzadıkça, meydanın dili çözülür; sesler, jestler ve tepkiler anlam kazanmaya başlar. Bu bağlamda Jamaa El-Fna’yı gezerken sorulması gereken soru, yalnızca ne görüldüğüyle ilgili değildir. Asıl soru şudur: Ben burada sadece fotoğraf mı topluyorum, yoksa bir kültürün kendini ifade etme biçimine mi tanıklık ediyorum? Faslı uzmanlara göre bu soruya verilen cevap, Jamaa El-Fna’nın ziyaretçi üzerindeki gerçek etkisini belirler. Çünkü bu meydan, aynı anda herkesindir ama herkes için farklıdır. Onu benzersiz kılan da tam olarak budur. 12) Fasturizm ile Jamaa El-Fna geneyimi: görmek değil, okumak Faslı kültür kurumları ve yerel rehberlik birlikleri, Jamaa El-Fna gibi yoğun kamusal alanların klasik gezi mantığıyla tüketilmemesi gerektiğini özellikle vurgular. Fas Turizm ve Zanaat Bakanlığı’na bağlı rehberlik kılavuzlarında, bu tür mekânlar için kullanılan temel ifade şudur: Yorumlanması gereken alanlar Fasturizm’in Jamaa El-Fna yaklaşımı da bu ilkeye dayanır. Meydan, yalnızca uğranıp fotoğraf çekilen bir durak olarak değil; Marakeş’i anlamaya açılan bir okuma alanı olarak ele alınır. Bu yöntem, Fas’ta resmî olarak benimsenen kültürel rehberlik anlayışıyla birebir örtüşür. Fasturizm turlarında Jamaa El-Fna şu başlıklar üzerinden bağlamlı biçimde okunur: * Mekânsal arka plan: Faslı şehir tarihçilerinin tanımladığı biçimiyle meydanın, Marakeş’in kuruluş mantığı ve medine içindeki yönlendirici rolü* Somut olmayan miras yaklaşımı: Fas Kültür Bakanlığı ve UNESCO–Fas ortak belgelerinde yer alan yaşayan miras kavramının sahadaki karşılığı* Anlatı ve performans pratikleri: Halqa geleneğinin bir gösteri değil, toplumsal aktarım biçimi olarak ele alınması* Gündelik ekonomi ve davranış kodları: Marakeş Belediyesi ve yerel rehber birliklerinin önerdiği ziyaretçi–yerel ilişki çerçevesi Bu yaklaşımın temel farkı şudur: Ziyaretçi, Jamaa El-Fna’da pasif izleyici olarak kalmaz. Rehberli anlatım sayesinde meydandaki sahneler; tarih, kültür ve toplumsal işleyiş bağlamında anlam kazanır. Faslı rehberlik eğitimlerinde özellikle vurgulanan mekânı çözümleme pratiği, Fasturizm deneyiminin merkezinde yer alır. Fas Ulusal Turizm Konfederasyonu ve rehber birliklerinin yayınlarında, bu tür bağlamlı turların ziyaretçide daha kalıcı bir etki bıraktığı belirtilir. Çünkü ziyaretçi, gördüklerini yalnızca hatırlamaz; neden öyle olduklarını da anlar. Bu da Jamaa El-Fna’yı seyredilen bir kalabalık olmaktan çıkarıp, okunabilen bir toplumsal metin hâline getirir. Fasturizm ile yapılan Jamaa El-Fna gezisi, bu nedenle Marakeş’i bir kartpostal şehir olarak değil; yaşayan, konuşan ve kendini ifade eden bir toplum olarak deneyimleme imkânı sunar. Faslı kültür uzmanlarının ifadesiyle, bu tür bir deneyim ancak yavaşlatılmış, açıklamalı ve saygılı bir ziyaretle mümkündür. 13) Mini Rota Önerisi (İlk Kez Giden Türk Turist İçin Zamanla Okunan Deneyim) FasTurizm ve Zanaat Bakanlığı ile Marakeş Belediyesi’nin ziyaretçi rehberlerinde Jamaa El-Fna için öne çıkan temel yaklaşım şudur: Meydan tek bir anda tüketilmez, akşam boyunca kademeli olarak deneyimlenir. Aşağıdaki mini rota, Faslı rehber birliklerinin önerdiği ritme uyumlu dolaşım prensibi esas alınarak hazırlanmıştır. 17:30 – Teras Kafeden Meydanı İzleme *(Işık + Kurulum Aşaması)* Faslı rehberlik eğitimlerinde, Jamaa El-Fna’ya inmeden önce meydanın yukarıdan gözlemlenmesi özellikle tavsiye edilir. Bu saatlerde: * ışık yumuşaktır,* kalabalık henüz yoğunlaşmamıştır,* akşam düzeni yavaş yavaş kurulmaktadır. Bu izleme süreci, ziyaretçinin meydanı yalnızca kalabalık olarak değil; organizasyonu olan bir kamusal alan olarak algılamasını sağlar. 18:15 – Meydana İniş, Kısa Tur *(Genel Keşif ve Yön Bulma)* Marakeş Belediyesi’nin kamusal alan kullanım notlarında, ilk temasın kısa ve dolaşıma dayalı olması önerilir. Amaç; gösterilere dalmadan önce: * hangi köşelerde çemberlerin oluştuğunu,* müzik ve anlatının nerede yoğunlaştığını,* yeme alanlarının nasıl konumlandığını fark etmektir. Bu aşama, meydanın haritasını çıkarmaya yöneliktir. 19:00 – Halqa Çemberi *(10–15 Dakikalık Odaklanma)* Fas Kültür Bakanlığı’na bağlı somut olmayan miras rehberlerinde, halqa izlemek için ideal sürenin en az 10 dakika olduğu belirtilir. Bu süre, anlatının ritmini ve kalabalığın tepkisini anlamak için gereklidir. Kısa süreli duruşlar, halqayı anlık gösteri gibi algılatır; oysa amaç akışı yakalamaktır. 19:30 – Akşam Yemeği *(Seçilmiş Tezgâh veya Çevre Restoran)* Fas gastronomi ve turizm kaynaklarında Jamaa El-Fna akşam yemekleri için şu öneri yapılır: Yemek, deneyimin merkezine değil; ritmine yerleştirilmelidir. Bu saat, kalabalığın en yoğun olmadığı ama mutfağın tam kapasite çalıştığı zaman dilimidir. Seçilmiş tezgâhlar ya da meydan çevresindeki restoranlar, bu geçiş için idealdir. 20:30 – Kısa Yürüyüş: Medine Sokakları *(Geçiş ve Soluklanma)* Marakeş şehir rehberlerinde, Jamaa El-Fna deneyiminin ara bir yürüyüşle bölünmesi önerilir. Dar sokaklara yapılan kısa bir geçiş: * kalabalıktan uzaklaşmayı,* medinenin sessiz ritmini hissetmeyi,* meydanı yeniden değerlendirmeyi sağlar. Bu ara, ikinci meydan deneyimi için zihinsel bir sıfırlama işlevi görür. 21:30 – Meydana Dönüş *(Müzik ve Ritim)* Faslı kültür araştırmacılarına göre Jamaa El-Fna’nın müzikal yoğunluğu bu saatlerde belirginleşir. Gnawa gibi ritim temelli gruplara denk gelme ihtimali artar. Bu ikinci dönüş, meydanı ilk izlenimden farklı bir gözle görmeyi mümkün kılar. 22:15 – Son Bakış ve Dönüş Fas Turizm Ofisi’nin ziyaretçi tavsiyelerinde, ilk kez gelenler için 22:30 sonrası kalışların uzatılmaması önerilir. Bu son bakış, fotoğraf çekmekten çok; meydanı zihinsel olarak kapatma anıdır. Faslı rehberlerin sıkça kullandığı bir ifade vardır: Jamaa El-Fna kalabalık değildir; kalptir. Bu mini rota, Jamaa El-Fna’yı hızlıca tüketmek yerine, zamanla çözülen bir merkez olarak deneyimlemenizi sağlar. Türk ziyaretçiler için bu yaklaşım, Marakeş’i gürültüden ibaret değil; ritmi olan bir şehir olarak hatırlamanın anahtarıdır.